فرهنگ‌نامه‌ی مقاومت اسلامی
فرهنگ‌نامه‌ی آزاد مقاومت اسلامی
با افزودن واژه، در گسترش فرهنگ‌نامه سهیم باشید:
+ واژه


اصطلاحات بالادستی:
# مقاومت
# حزب الله
# لبنان
# اسرائیل
# فلسطین


کلمات مرتبط:
عبدالکریم عبید
تبادل اسرای 2008
سمیر قنطار
ماهر کورانی
مارون الرأس
محمد سرور
خضر زیدان
المنار
حزب الله لبنان
سید حسن نصرالله
راغب حرب


نظری دارید در این رابطه؟
-


جبل عامل

این واژه پر طرف‌دار است؛
اگر دانش بیش‌تری دارید، با افزودن به آن، دیگران را نیز سهیم کنید.







جَبَلِ عامِل ، منطقه‌ای حاصلخیز در جنوب لبنان و از کانون‌های فرهنگ و تمدن فنیقی در عهد باستان و در دوره پیش از اسلام ، و از مراکز فرهنگی شیعه در عهد اسلامی.

سبب نام‌گذاری


جبل عامل در عهد جدید جبل جلیل1 و در منابع اسلامی جبل عامله/عامل ، با انتساب به قبیله یمنی قحطانی بنی عامله نامیده شده است که پس از ویرانی سد مأرب بر اثر سیل عرم ، بدان منطقه کوچید‌ند. همچنین از آن جا با انتساب به نام سردار ایوبی ، محمد بن بشاره عاملی به عنوان بلاد بشاره/ بشارتین یاد کرده‌اند2.

جغرافیای تاریخی


منطقه جبل عامل سرزمین‌های ساحلی و کوهستانی جنوبی لبنان را شامل می‌شود و درگذشته اراضی وسیع‌تری را دربر می‌گرفته است ، اما اکنون میان استان‌های لبنان جنوبی به مرکزیت صیدا و استان جبل عامل به مرکزیت نبطیه تقسیم شده است. جبل عامل از شمال به رود اولیٰ/ فرادیس ، از جنوب به رود قَرَن/ ابوفطرس یا نهر فطرس ، در شمال شهر نهاریه در فلسطین ، از شرق به دره بقاع و دره تیم و دریاچه حوله ، معروف به دریاچه اردن کوچک و به رود حاصبیا ، و از غرب به دریای مدیترانه محدود است3.

مساحت منطقه جبل عامل بالغ بر 3.200 کیلومتر مربع ، به طول 80 و عرض 40 کیلومتر است؛ اما در گذر زمان ، قطعه‌هایی از اراضی و آبادی‌های آن جدا گردید و به سرزمین شوف و بخش‌های آن افزوده شد ، و قسمت‌های دیگری هم به اشغال اسرائیل در آمد. ازجمله ، شهرها و آبادی‌هایی همچون جزّین ، روم ، کَفَرْحونه ، لَبْعا ، ریحان و… در زمان درگیری‌های معنیان ، همچون فخر الدین یکم معنی4 ، و فخر الدین دوم معنی5 و شهابیان6 ، به ویژه در عهد بشیر دوم شهابی7 با والیان و پاشایان دولت عثمانی در منطقه ، به خصوص در جنگ‌های ایشان با میرمیران آن دولت در منطقه و والی ایالت‌های صور و صیدا و پاشای عَکّا و امیر حج ، احمد پاشا ، ملقب به جزّار ، در فاصله سال‌های 1132ق / 1720م ، و 1148-1219ق / 1735-1804م. از منطقه جبل عامل به موجب پیمان 23 ژوئن 1923 ، معروف به پیمان حسن همجواری از منطقه جدا شد و به سرزمین‌های تحت قیمومت انگلستان بر فلسطین افزوده گردید. بدین‌ترتیب امروزه ، مساحت منطقه جبل عامل با جدا شدنِ نزدیک به 1.000 تا 1.189 کیلومتر مربع ، از آن ، به 2.011 کیلومتر مربع کاهش یافته است8.

جغرافیای سیاسی


در تقسیمات کشوری جمهوری لبنان ، جبل عامل به عنوان استان ، مدتی بر استان کنونی نبطیه منطبق بوده است ، اما اکنون منطقه جبل عامل در دو استان نبطیه ، و لبنان جنوبی قرار گرفته است. نیز ارتفاع‌های مشرق شهر بنت جُبَیْل در جنوب لبنان ، جبل عامل نامیده می‌شوند9.

جغرافیا


سرزمین جبل عامل در قسمت شرقی از کوه‌ها و تپه‌های به هم پیوسته ، و در قسمت غربی از دشت‌های ساحلی تشکیل شده است و ارتفاع آن از مغرب به مشرق افزایش می‌یابد ، چنان‌که در منطقه جباع ارتفاع به 757 متر ، و در برخی از قسمت‌های شرقی به بیش از 1.000 متر می‌رسد. این سرزمین دشت‌های ساحلی باریک و حاصلخیزی دارد ، ازجمله: صور ، عدلون ، و غازیه10 ، مرجعیون11 ، و رَمیله12. رودهای متعددی ، همچون لیطانی که از میانه جبل عامل در کنار قاسمیه به مدیترانه می‌ریزد ، و رود حاصبانی که از جنوب شرقی می‌خیزد و یکی از مهم‌ترین سرچشمه‌های رود اردن است ، زهرانی ، اولی و چشمه‌سار ورّانی در آن جاری‌اند. چشمه‌ها و چاه‌های کوچک و بزرگ فراوانی هم دارد که آب زراعی و آشامیدنی آن جا را تأمین می‌کنند؛ از این‌رو ، جبل عامل منطقه‌ای بسیار خوش آب و هوا ست13.

آب و هوا


میانگین دمای سالانه هوا در کرانه دریا 20 درجه سانتی‌گراد و در نقاط دیگر 15 تا 20 سانتی‌گراد است و میزان بارندگی در سال ، از 600 میلی‌متر در کناره‌های مدیترانه تا 1.200 میلی‌متر در ارتفاعهای شمال در نوسان است14.

پوشش گیاهی


در پیرامون دریاچه حیوا ، نیزار بسیار انبوهی است و در آن جا گیاه بردی به وفور می‌روید که از آنها در صنایع کاغذسازی ، حصیر و طناب‌بافی استفاده می‌کنند15. همچنین برنج در زمین‌های اطراف حوله کشت می‌شود و محصول خوبی می‌دهد16 ، و کشت انواع حبوبات نیز در آن جا معمول است

جبل عامل با درخت زیتون پیوند ناگسستنی دارد؛ چنان‌که در تورات از آن منطقه به عنوان «بلاد زیتون» یاد شده است و نیز از قدیم کشت درختان توت و پرورش کرم ابریشم و صنایع ابریشم‌کشی و حریربافی در تمام منطقه رواج داشته است17.

محصولات کشاورزی


در منطقه جبل عامل ، به علت فراوانی منابع آب و حاصلخیزی زمین‌ها ، همه‌گونه محصول کشاورزی و باغی به دست می‌آید و انواع انگور ، زیتون ، مرکبات ، سبزیجات ، گندم و جو ، انجیر ، حبوبات ، توتون و تنباکو ، موز ، سیب و نیز عسل بسیار مرغوب در آن جا تولید می‌شود. از درختان خودروی سدر ، سرو و کاج نیز که بومی آن منطقه است ، از عهد باستان و از دوره فنیقیان در صنایع کشتی‌سازی ، به ویژه در بندر صور استفاده می‌کرده‌اند18.

محصولات صنعتی


بندر صور از دوره فنیقی تاکنون در صنایع شیشه معروف بوده ، و انواع ظرف‌های شیشه‌ای و مهره‌ها به بازارهای خارجی در سواحل شرقی و غربی مدیترانه صادر می‌شده است19. از دام‌ها ، انواع گوسفند و گاو ، گاومیش ، اسب ، الاغ و قاطر را در جبل عامل پرورش می‌دهند. صید ماهی نیز از مشاغل پررونق در تمامی سواحل لبنان به ویژه سواحل جبل عامل ، از شهر صیدا تا رأس الناقوره است ، و صدها خانواده از آن طریق گذران زندگی می‌کنند20.

در شمال جبل عامل شهر صیدا قرار دارد که ریشه‌ای ژرف و کهن در تاریخ از عصر فنیقی دارد. صیدا در آن زمان «صیدون» نامیده می‌شد و از دوران فتوحات اسلامی و تاریخ عثمانی در دامان خود آثار متعدد و مهمی دارد.

شهرنشینی


در جنوب جبل عامل شهر صور قرار گرفته که یکی از مهم‌ترین شهرهای بندری و تاریخی مدیترانه با آثار تاریخی فراوان است و نفوذ دریایی و موقعیت بازرگانی و استراتژیک مهمی دارد.

در میانه جبل عامل شهر نبطیه مرکز بازرگانی مهمی در تاریخ جبل عامل و زیستگاه بسیاری از اندیشمندان و دانشمندان به خصوص در آغاز سده 13ق/19م است. در شمال شرقی جبل عامل شهر جزین ، زادگاه شهید اول ، و دارای نخستین مدرسه دینی در تاریخ علمی جبل عامل است.

برخی از شهرهای جبل عامل تاریخ کهن و شهرتی بسیار دارند و شخصیتهای مهم علمی ، دینی و فرهنگی از آنها برخاسته‌اند؛ این شهرها عبارت‌اند از صیدا ، صور ، جزین ، نبطیه ، اسکندریه ، عدلون ، بنت جبیل ، تبنین ، جبع ، شقیفه ، صَرفَند ، عَیناثا ، مشغرا21 ، ناقوره و هونین. برخی از این شهرها همچون صیدا ، صور ، اسکندریه و عدلون از بندرهای مهم جبل عامل در دریای مدیترانه به شمار می‌روند. در پاره‌ای از منابع نام‌های شهرها و آبادی‌های جبل عامل به تفصیل آمده است. شمار آنها را روی هم 365 آبادی ، و شمار روستاها را به تنهایی 350 پارچه ذکر کرده‌اند22. مرکز جنوب لبنان شهر صور است و صیدا سومین شهر معتبر لبنان نیز در همین منطقه قرار دارد که دارای امکانات طبیعی فراوانی است.

در منطقه جبل عامل راه‌های عمده اینها ست:

1. راه ساحلی شمالی جنوبی: از صیدا تا رأس الناقوره؛

2. راه شرقی غربی: جزین تا صیدا؛

3. راه شرقی غربی: نبطیه به مرجعیون تا صیدا؛

4. راه غربی شرقی: صور تا بنت جبیل. این راهها با انشعابهای فرعی خود همه آبادیهای منطقه را به یکدیگر ارتباط می‌دهند23.

آثار باستانی


در جبل عامل آثار تاریخی فراوانی وجود دارد که برخی از مهم‌ترین آنها که شایان یاد کردند ، اینهاست: آثار تاریخی شهرهای صور ، صیدا و حومه آنها که از کهن‌ترین نقاط باستانی جهان‌اند؛ قلعه‌های متعدد ، مانند شقیف ارنون که مربوط به دوره رومیان و دارای موقعیت راهبردی مهمی است؛ قلعه مارون مربوط به دوره اسلامی و قلعه‌های هونین ، تبنین ، دوبیه ، و قلاویه/قلویه که مربوط به دوره صلیبیان‌اند24.

در جبل عامل بیـَش از 400 مکانِ اجتماعی فرهنگی چون مسجد ، بازار ، و مدرسه وجود دارد که برخی از آنها بسیار معروف‌اند ، از جمله: مسجدهای نبطیه ، صور ، هونین ، جَبَع25 ، شَقَراء ، و جامع بنت جبیل ، و همچنین بازارها و مدرسه‌های جبع ، بنت جبیل و نبطیه26.

وجود آرامگاههای بسیاری از پیامبران و اولیا و انبیا ، همچون یوشع بن نون علیه السّلام ، وصی موسى علیه السّلام ، و حزقیال نبی علیه السّلام27 و نیز گزارشهایی از رفت و آمدهای عیسى علیه السّلام در بخش‌های گوناگون آن سرزمین28 و حدیث نبوی صلّی الله علیه و آله مبنی بر اینکه:«جلیل از کوههای مقدس الٰهی است.» ، همه سبب مقدس شمرده شدن سرتاسر سرزمین جبل عامل شده‌اند. روایات حضور ابوذر غفاری نیز در آن منطقه موجب پدید آمدن زیارتگاه‌هایی در آن جا به نام وی شده است و در روستاهای صرفند و میس ‌الجبل جایگاه‌هایی وجود دارند که به اعتقاد مردم ، ابوذر اندیشه‌ها و مطالب خود را در آن جاها برای مردم بیان می‌کرده است و مردم از دور و نزدیک ، به زیارت آن جاها می‌شتابند29.

مردم نگاری


تعداد

جمعیت جبل عامل در سرشماری دهه 1360ش/1980م حدود 150 هزار تن ، و پس از آن در سرشماری 1379ش/2000م حدود نیم میلیون تن بوده است30.

دین و مذهب

براساس همین آمارها ، ترکیب جمعیت جبل عامل بدین قرار گزارش شده است: بیش از 90٪ شیعه دوازده امامی ، حدود 5٪ اهل سنت و 5٪ دیگر مسیحی‌ مارونی‌اند31.

تبار

اهالی جبل عامل ، به اتفاق نظر مورخان ، به قبیله عامله فرزند سبأ بن یشجب بن یعرب بن قحطان انتساب دارند که در پی حادثه طبیعی سیل عرم و ویرانی سد مأرب و آوارگی قوم سبأ32 در سرآغاز هزاره 1ق.م ، در مقطع‌های مختلف زمانی از همان زمان تا سده‌های نزدیک به ظهور اسلام به تدریج از یمن ، نخست به جنوب بحر المیت ، و سپس از آن جا به کوهساران جنوبی لبنان کوچیده‌اند و از این‌رو ، آن منطقه با انتساب بدیشان جبل عامل نام گرفته است33.

زبان و گویش


عاملیان از نظر تباری عرب اصیل‌اند و گویش زبانی ایشان از همه گویش‌های دیگر سرزمین شام به عربی فصیح نزدیک‌تر است. همچنین در فرهنگ عمومی و آداب و رسوم و اخلاق اجتماعی ، همچون مهمان نوازی ، بخشندگی و حفظ حقوق همسایگی از میراث‌بانان فرهنگ ناب عربی به شمار می‌روند و در ادب منظوم و منثور ایشان نیز همین ذوق و سلیقه به چشم می‌خورد34.

مردم جبل عامل در دوران پیش از اسلام به آیین مسیحیت معتقد بوده‌اند35 و سپس از همان آغاز فتح اسلامی سرزمین شام به آیین مقدس اسلام گردن نهادند و از همان زمان به تشیع و موالات حضرت امیرالمؤمنین علیه السّلام معروف گردیده‌اند و التزامشان به مبانی مذهبی تشیع در گذر زمان تا به امروز نیز همواره استوار مانده است36.


  1. ^ عبری: دایره
  2. ^ انجیل متى ، 12:4 ، 16:10؛ انجیل یوحنا ، 43:4-47؛ یعقوبی ، احمد ، البلدان ، همراه الاعلاق النفیسه ابن رسته ، به کوشش دخویه ، لیدن ، 1891م ، ص327؛ مقدسی ، محمد ، احسن التقاسیم ، به کوشش دخویه ، لیدن ، 1906م ، ص161-162
  3. ^ بَنّوت ، جهاد ، حرکات النضال فی جبل عامل ، به کوشش وجیه کوثرانی ، بیروت ، 1993م ، ص23-24؛ امین ، محسن ، خطط جبل عامل ، به کوشش حسن امین ، بیروت ، 1403ق/1983م ، ص62-63
  4. ^ د 951ق/1544م
  5. ^ 980-1045ق/ 1572-1635م
  6. ^ حک‍ 1109-1257ق/1697-1841م
  7. ^ 1203-1256ق/1789-1840م
  8. ^ ضاهر ، مسعود ، الجذور التاریخیة للمسألة الطائفیة اللبنانیة ، بیروت ، 1986م ، ص45 بب‍ ، جم‍ ‌
  9. ^  اطلس العالم ، بیروت ، مکتبة لبنان؛ امین ، محسن ، اعیان الشیعة ، به کوشش حسن امین ، بیروت ، 1406ق/1986م ، ص40
  10. ^ هر 3 در مغرب
  11. ^ در مشرق
  12. ^ در شمال
  13. ^ فقیه ، محمد تقی ، جبل عامل فی التاریخ ، بیروت ، 1406ق/1986م ، ص9 ، 28-30؛ بَنّوت ، جهاد ، حرکات النضال فی جبل عامل ، به کوشش وجیه کوثرانی ، بیروت ، 1993م ، ص23
  14. ^  اطلس العالم ، بیروت ، مکتبة لبنان؛ امین ، محسن ، اعیان الشیعة ، به کوشش حسن امین ، بیروت ، 1406ق/1986م ، صهمانجا؛ بَنّوت ، جهاد ، حرکات النضال فی جبل عامل ، به کوشش وجیه کوثرانی ، بیروت ، 1993م ، ص23-24
  15. ^ عثامنه ، خلیل ، فلسطین فی خمسة قرون ، بیروت ، 1406ق/1986م ، ص295
  16. ^ همو ، 293
  17. ^ همو ، 290-291 ، 296
  18. ^ امین ، همان ، 157-160؛ عثامنه ، خلیل ، فلسطین فی خمسة قرون ، بیروت ، 1406ق/1986م ، ص289-296؛ بَنّوت ، جهاد ، حرکات النضال فی جبل عامل ، به کوشش وجیه کوثرانی ، بیروت ، 1993م ، ص311-313
  19. ^ همو ، 299
  20. ^ بَنّوت ، جهاد ، حرکات النضال فی جبل عامل ، به کوشش وجیه کوثرانی ، بیروت ، 1993م ، ص313
  21. ^ مشعره
  22. ^ نک‍ : فقیه ، محمد تقی ، جبل عامل فی التاریخ ، بیروت ، 1406ق/1986م ، ص77-78؛ امین ، همان ، 230 بب‍‌ ؛ بَنّوت ، جهاد ، حرکات النضال فی جبل عامل ، به کوشش وجیه کوثرانی ، بیروت ، 1993م ، ص23-24
  23. ^ فقیه ، محمد تقی ، جبل عامل فی التاریخ ، بیروت ، 1406ق/1986م ، ص15-18؛ EI2
  24. ^ فقیه ، محمد تقی ، جبل عامل فی التاریخ ، بیروت ، 1406ق/1986م ، ص19 بب‍ ؛ امین ، همان ، 161-164 ، 337-338
  25. ^ جِباع
  26. ^ همان ، 172-178
  27. ^ امین ، همان ، 178-180
  28. ^ انجیل متى ، 10:28 ، 16؛ انجیل یوحنا ، 43:4-47
  29. ^ بَنّوت ، جهاد ، حرکات النضال فی جبل عامل ، به کوشش وجیه کوثرانی ، بیروت ، 1993م ، ص32-33؛ امین ، همان ، 83-85
  30. ^ فقیه ، محمد تقی ، جبل عامل فی التاریخ ، بیروت ، 1406ق/1986م ، ص74؛ آل صفا ، محمد جابر ، تاریخ جبل عامل ، بیروت ، 1981م؛ آمدی ، حسن ، المؤتلف و المختلف ، به‌کوشش عبد الستار احمد فراج ، قاهره ، 1381ق/1961م ، صمحمد جابر ، تاریخ جبل عامل ، بیروت ، 1981م؛ آمدی ، حسن ، المؤتلف و المختلف ، به‌کوشش عبد الستار احمد فراج ، قاهره ، 1381ق/1961م ، ص24
  31. ^ فقیه ، محمد تقی ، جبل عامل فی التاریخ ، بیروت ، 1406ق/1986م ، ص30-31
  32. ^ نک‍ : سبأ/34/15
  33. ^ نک‍ : آل صفا ، محمد جابر ، تاریخ جبل عامل ، بیروت ، 1981م؛ آمدی ، حسن ، المؤتلف و المختلف ، به‌کوشش عبد الستار احمد فراج ، قاهره ، 1381ق/1961م ، ص24-25؛ حوت ، بیان نویهض ، فلسطین ، بیروت ، 1991م ، ص70
  34. ^ فقیه ، محمد تقی ، جبل عامل فی التاریخ ، بیروت ، 1406ق/1986م ، ص81؛ امین ، همان ، 69-70 ، 81
  35. ^ حوت ، بیان نویهض ، فلسطین ، بیروت ، 1991م ، ص71
  36. ^ نک‍ : امین ، همان 72 بب‍ ، 83 بب‍ ؛ فقیه ، محمد تقی ، جبل عامل فی التاریخ ، بیروت ، 1406ق/1986م ، ص33



فیش‌ها

  1. پیشینه جبل عامل /دایرة المعارف بزرگ اسلامی


ارتباط با ما | لوگوی ما
حقوق مطالب اختصاصی محفوظ است.