فرهنگ‌نامه‌ی مقاومت اسلامی
فرهنگ‌نامه‌ی آزاد مقاومت اسلامی


سید محمد باقر صدر

این واژه پر طرف‌دار است؛
اگر دانش بیش‌تری دارید، با افزودن به آن، دیگران را نیز سهیم کنید.







آیت الله شهید ابو جعفر سید ‌محمد باقر صدر از علما و متفکران برجسته مجاهد شیعه عراق در قرن چهاردهم هجری است. وی فقیهی دانشمند ، آگاه به مسائل و نیازهای فکری و سیاسی جهان اسلام و شجاع و پرهیزکار بود.

تولد و کودکی


محمّد باقر فرزند سید حیدر صدر و نوه سید اسماعیل صدر و از خاندان معروف صدر بود. و در 10 اسفند 1313 / 25 ذی‌القعده 1353ق در شهر کاظمین ، به دنیا آمد. در سه سالگی پدرش را از دست داد و مادرش1 سرپرستی او را بر عهده گرفت و برادر بزرگش سید اسماعیل او را تعلیم داد.

تحصیلات آکادمیک


در پنج سالگی به مدرسه رفت و به واسطه‌ی نبوغ سرشار تحصیلات آکادمیک را به سرعت به پایان برد.

تحصیلات حوزوی


به سفارش دایی‌های خود شیخ محمدرضا آل یاسین و شیخ مرتضی آل یاسین ، به تحصیل حوزوی روی آورد. منطق و معالم را در دوازده سالگی نزد برادرش خواند و بسیاری از کتب درسی دوره عالی فقه و اصول را بدون استاد مطالعه کرد. دروس دوره سطح را در مدت کوتاهی گذراند. در 1365 ق برای ادامه تحصیلات ، از کاظمین به نجف اشرف رفت و در درس دایی خود شیخ محمدرضا آل یاسین و ‌آیت‌الله خویی ، حاضر شد و مورد توجه خاطر وی قرار گرفت.

نزدیکان وی معتقد بودند حضور او در مدارس و کلاس‌های معمول طلّاب ، تنها جنبه‌ی تشریفاتی داشته است. وی در دوران جوانی وی در روز 19 ساعت مطالعه می‌کرده و جز برای کارهای ضروری و اقامه نماز ظهر و عصر در حرم حضرت امیرالمؤمنین علیه السّلام از خانه خارج نمی‌شده.

اجتهاد

وی پیش از رسیدن به سن بلوغ به مرحله اجتهاد رسید ودر پانزده سالگی صاحب فتوا شد. آیت الله سید ابوالقاسم خوئی هنگامی که ایشان تنها 21 سال داشت ، به وی اجازه‌ی کتبی اجتهاد دادند. در حالی که پیش از آن بارها شاگردان آیت الله خوئی شفاها از ایشان شنیده بودند وی مجتهد است.

فلسفه

وی فلسفه را نیز نزد آیت الله صدرا بادکوبه‌‌ای آموخت. و فلسفه‌های متأخر اروپایی را نیز به دقت مورد مطالعه و تحقیق قرار داد.

تدریس

سید محمد‌‌باقر صدر در بیست سالگی به تدریس کتاب کفایۀ‌الاصول پرداخت و در بیست و پنج سالگی تدریس دوره خارج اصول و در بیست و هشت سالگی دوره خارج فقه را براساس کتاب عروهالوثقی آغاز کرد. با آغاز درس خارج فقه وی دروس دیگر علما خلوت شد به گونه‌ای که ایشان به احترام اساتید خود از جمله آیت الله خوئی درس خارج فقه خود را تعطیل کرد.

تحوّل

وی معتقد بود که باید در دروس حوزه‌های علمیه تحولی پدید آید و طلاب و روحانیون نباید فقط به درس‌ های معمول فقه و اصول اکتفا کنند بلکه باید به مسائل علمی ، فرهنگی ، سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی جدید آشنا شوند. به نظر وی کتاب های درسی مرسوم در حوزه‌ها به ویژه در مبحث فقه و اصول ، پیچیده ، ناهماهنگ با شرایط روز و به شیوه قدیمی است و مسائلی در آن‌ها مطرح شده که امروزه به کلی منسوخ و متروک شده است. برای جبران این خلل وی دو کتاب «الفتاوی الواضحه»2 ، و «دروس فی علم الاصول»3 را منتشر کرد.

مرجعیّت


پس از رحلت آیت‌الله حکیم در 1349ق ، دوران مرجعیت آیت‌الله صدر آغاز شد و بسیاری از مردم عراق از او تقلید کردند.

مبارزات و فعّالیّت‌های سیاسی


جماعة العلماء النّجف و مجلّه الأضواء

در 1337ق / 1958 که ژنرال عبدالکریم قاسم رژیم سلطنتی عراق را برانداخت و حکومت جمهوری در آن کشور اعلام نمود ، کمونیست‌ها با استفاده از آزادی عمل سیاسی که قاسم برای آنها به وجود آورده بود موجی از تبلیغات الحادی و ضد اسلامی در عراق به راه انداختند. از این رو گروهی از علمای شیعه عراق برای رویارویی با این هجوم تبلیغاتی ، «جماعهالعلماء نجف» را تأسیس کردند که هر چند سید محمد‌باقر صدر عضو ‌آن نبود لکن نقش رهبری اصلی جمعیت را بر عهده داشت. جماعه‌العلماء برای مقابله با حرکت‌های کفرآمیز حکومت عراق ، اقدام به صدور بیانیه ، اعلامیه و انتشار نشریات سیاسی و ایدئولوژیک نمود. مجلّه «الاضواء» که در 1961 منتشر شد از آن جمله بود و سرمقاله‌های پنج شماره اول آن تحت عنوان «رسالتنا» به قلم ایشان بود. ولی بعد از آن واسطه‌ی فشارهای قشر سنّتی حوزه نجف اشرف سرمقاله‌های ایشان دیگر ادامه نیافت و این کار به سید مهدی شمس الدین و علامه سید محمد حسین فضل الله سپرده شد.

حزب الدّعوة

در ربیع‌الاول 1377ق / 1957م ، گروهی از علمای آگاه و مجاهد شیعه عراق در صدد برآمدند تا حزبی براساس ایدئولوژی اسلامی تأسیس کنند و آن را «حزب الدعوه الاسلامیه»4 نامیدند. آیت‌الله صدر علاوه برتأیید آن حزب ، برنامه و اساسنامه آن را نیز تدوین کرد اما اعتقاد داشت که شأن روحانیت ایجاب می‌کند که در تشکیلات و سازمان‌های سیاسی وارد نشوند و از جایگاه والای معنوی روحانیت ایفای نقش نمایند و خود نیز به توصیه آیت‌الله حکیم ، از حزب کناره گرفت.

یاری امام خمینی رحمة الله علیه

بعد از تبعید امام به ترکیه ، او با امام ابراز همدردی کرد و پس از تبعید ایشان به نجف اشرف در 9 جمادی‌الثانی 1385 ق ، به همراه گروهی از علمای نجف از امام به گرمی استقبال کرد. وی طی اقامت سیزده ساله امام در عراق ، روابط نزدیک و دوستانه‌ای با ایشان داشت.

حکومت اسلامی و ولایت فقیه

وی کوشید تا اهداف و سازمان مناسب و شایسته‌ای متناسب با تحولات فکری و اجتماعی جامعه ایجاد کند و جلسات منظمی نیز بدان منظور تشکیل داد. از نظر او حکومت آرمانی در عصر غیبت ، حکومت اسلامی بود که بر دو پایه ولایت فقیه و شورا قرار داشت.

سید صادق طباطبائی ، خواهر زاده‌ی همسر وی ، در جلد دوم خاطرات خود می‌گوید اولین بار ایده تاسیس حکومت اسلامی را از وی شنیده. و این در حالی است که سید صادق طباطبائی با خانواده امام خمینی رحمة الله علیه نیز رابطه نزدیک و رفت و آمد داشته و از افکار و اندیشه‌های ایشان بی خبر نبوده است.

انقلاب اسلامی ایران


در 1979م به امام خمینی رحمة الله علیه که در پاریس حضور داشتند نامه‌ای نوشت و از قیام شکوهمند و شجاعانه مردم مسلمان ایران به رهبری الشأن تجلیل کرد و آمادگی خود را برای همکاری با رهبر انقلاب و امت ایران اعلام داشت.

پس از آن نامه‌هایی نیز به شاگردان و مریدانش در ایران نوشت و به آنان دستور داد که با مردم انقلابی ایران همگام شوند و از فداکاری در راه پیروزی انقلاب اسلامی دریغ نورزند و به آنان گفت:«در خمینی ذوب شوید همان‌گونه که او در اسلام ذوب شده است.»

ایشان در فتوایی نیز شهدای انقلاب اسلامی ایران را همچون شهدای قیام امام حسین علیه السّلام دانست. این فتوای مهم ، تبلیغات سوء و مغرضانه رژیم بعثی را بر ضد انقلاب اسلامی خنثی کرد و موجب اظهار همدردی مردم مسلمان عراق با مردم ایران گردید.

در 23 بهمن 1357ش ، یک روز پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران ، آیت الله صدر در میان انبوهی از مردم و طلاب انقلابی در مسجد جواهری نجف سخنرانی کرد. او پس از شکرگزاری از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران ، نسبت به پیروی از اوامر امام خمینی و آگاهی از توطئه‌‌های دشمنان انقلاب اسلامی ایران ، فردای آن روز تظاهراتی در شهرهای عراق برگزار شود و متعاقب آن ، تظاهرات باشکوهی در شهرهای کربلا و نجف و سایر شهرها به راه افتاد.

وی به مناسبت شهادت آیت‌‌الله مطهری ، مجلس ختم باشکوهی در مسجد جواهری نجف برگزار کرد که بسیاری در آن شرکت کردند.

وی در 1358ش رساله «الاسلام یقود الحیاه» را به عنوان مقدمه‌ای برای قانون اساسی جمهوری اسلامی نوشت و نماینده‌ای به عنوان رابط میان خود و امام خمینی تعیین و روانه ایران کرد.

مبارزات با حزب بعث


وی پس از رسیدن به مقام مرجعیت ، در فتوای تاریخی خود ، حزب بعث را تکفیر کرد. متن این فتوا چنین است: «به اطلاع عموم مسلمانان می‌رساند که پیوستن به حزب بعث ، تحت هر عنوان ، شرعاً حرام است و هرگونه همکاری با آن به منزله یاری ظالم و کافر ، و دشمنی با اسلام و مسلمین است.»

در رجب 1392ق حزب بعث سید محمد باقر صدر را که در بیمارستان نجف اشرف بستری بود دستگیر نمود و به بیمارستان کوفه منتقل کرد اما به علت اعتراض گسترده علما و مردم ناگزیر شد که او را آزاد کند. رژیم عراق برای ارعاب آیت‌الله صدر و دیگر مجاهدان در 1394 ق ، پنج تن از شاگردان وی را دستگیر و اعدام کرد. در اربعین 1397ق به دستور آیت الله صدر ، تظاهرات ده‌ها هزار نفری عزاداران حسینی در شهرهای کربلا و نجف ، به تظاهراتی بر ضد رژیم بعثی تبدیل شد. روز بعد مأموران امنیتی رژیم عراق ، تعداد زیادی از تظاهرکنندگان را دستگیر ، زندانی و شکنجه نمودند و آیت‌الله صدر نیز برای دومین بار دستگیر شد و پس از چند ساعت شکنجه آزاد گردید.

رژیم بعثی عراق برای خنثی کردن فعالیت‌های آیت‌الله صدر ، گروهی از روحانی‌نمایان را به عنوان امام جماعت و واعظ به مساجد شهرها فرستاد ، اما این بار نیز آیت‌الله صدر طی فتوایی این حرکت رژیم را ناکام گذارد و اعلام داشت: «به اطلاع عموم مسلمانان عراقی می‌رساند که شرکت در نماز جماعت کسانی که از سوی مراجع مسلمین تعیین نشده‌اند ، از نظر شرع مقدس اسلام ، حرام است.»

فراخوان مبارزه

در سال 1980م طی فتوای مشهور و تکان دهنده‌ای ، مردم عراق را به براندازی رژیم بعثی عراق دعوت نمود و نوشت:«بر همه ملت مبارز و مسلمان عراق ، واجب کفایی است که به قیام مسلحانه بر ضد حزب بعث و سردمداران آن ، اقدام کنند و مسئولان این حزب کافر را ترور نمایند تا خود را از چنگال این دژخیمان خونخوار نجات دهند.»

به دنبال این فتوا خانه وی به محاصره مأموران امنیتی عراق درآمد و رفت و آمد به خانه وی ممنوع شد ، حتی از ورود سفیر ایران به منزل وی جلوگیری به عمل آمد.

آیت‌الله صدر به منظور روشنگری سیاسی ، درس تفسیر قرآن تشکیل داد که در آن گروه زیادی از عموم طبقات مردم شرکت می‌کردند که تا چهارده جلسه ادامه یافت. به دنبال تشکیل این جلسه رژیم بعثی عراق هزاران نفر نفر از افراد مؤمن و انقلابی را در سراسر کشور دستگیر کرد.

ایشان به منظور اعتراض به این اقدام ضد انسانی روز 16 رجب 1339ق را اعتصاب عمومی و اعلام نمود به دنبال آن بازارهای عراق تعطیل شد و مردم نجف به سمت خانه آیت‌ الله صدر شتافتند. فردای آن روز آیت‌الله صدر دستگیر و به بغداد انتقال یافت ، اما بر اثر تظاهراتی که در نجف ،‌ کاظمین و دیگر شهرها به طرفداری از او برپا شد ، رژیم بعث به ناچار او را آزاد کرد و روز 18 رجب مردم نجف گروه گروه برای دیدار و بیعت با وی به منزل او رفتند.

شهادت


رژیم بعث عراق که پایه‌های قدرتش را در خطر می‌دید ، خانه‌ی آیت الله صدر را در نجف بار دیگر و این بار به مدت نه ماه محاصره کرد. در این مدت ، نمایندگان حزب بعث با او ملاقات کردند و تصمیم رژیم را مبنی بر همکاری با آن و یا شهادت وی ، به اطلاعش رساندند. رژیم از او خواست تا از تأیید انقلاب اسلامی ایران و امام خمینی دست بردارد ، با صدور بیانیه‌ای از مواضع حزب بعث حمایت کند ، عضوت در حزب الدعوه را تحریم نماید و فتوای تحریم حزب بعث را پس بگیرد ، اما او شهادت را ترجیح داد.

در 19 جمادی‌ الاول 1400 ق / 16 فروردین 1359 بار دیگر آیت‌الله صدر در شهر نجف اشرف دستگیر شد و به بغداد منتقل گردید. در بغداد از او خواستند تا چند کلمه‌ای بر ضد انقلاب اسلامی ایران و امام خمینی بنویسد تا از مرگ حتمی نجات یابد اما او این پیشنهاد را رد کرد. در نتیجه پس از سه روز شکنجه‌های وحشیانه ، در 22 جمادی‌الاول 1400 ق / 19 فروردین 1359 به شهادت رسید و مخفیانه در آرامگاه خانوادگی شرف‌الدین در نجف اشرف به خاک سپرده شد. و تا سال‌ها قبر وی سنگ قبر نداشت. پس از مدتی مردم از ترس دزدیده شدن جسد ایشان مکان قبر وی را تغییر دادند. آرامگاه ایشان اکنون زیارت‌گاه مردم عراق است.

پیام امام خمینی رحمة الله علیه و عزای عمومی

پس از چند روز که خبر شهادت آیت‌الله صدر قطعی شد امام خمینی ، طی پیامی که در 2 اردیبهشت 1359 صادر کرد از وی به عنوان «شخصیت علمی و مجاهد که از مفاخر حوزه‌های علمیه و از مراجع دینی و متفکران اسلامی بود» یاد نمود و به همان مناسبت از روز 3 اردیبهشت سه روز عزای عمومی اعلام داشت.

امام خمینی رحمة الله علیه در سخنانی پس از شهادت ایشان فرموده‌اند:«سید محمدباقر صدر که مغز متفکر اسلامی بود و امید این بود که اسلام از او بهره ‏برداری های زیادتری بکند و من امیدوارم که کتاب های این مرد بزرگ مورد مطالعه مسلمین قرار بگیرد»

تألیفات عربی


  1. فلسفتنا - 1379ق / 1959م - به پیشنهاد آیت‌ الله سید محسن حکیم و به منظور رد مکتب فلسفی کمونیسم و طرح مکتب فلسفی اسلام و برتری‌های آن.
  2. اقتصادنا - 1382ق /1962م5
  3. أئمه أهل البیت علیهم السلام و دورهم فی تحصین الرسالة الاسلامیة
  4. فدک فی التاریخ
  5. غایة الفکر فی الاصول
  6. الانسان المعاصر و المشکلة الاجتماعیه
  7. ماذا تعرف عن الاقتصاد الاسلامی
  8. المعالم الجدیدة فی الاصول
  9. البنک اللا ربوی فی الاسلام
  10. بحوث فی شرح العروة الوثقی6
  11. تعلیقة علی منهاج الصالحین
  12. الفتاوی الواضحة
  13. الاسس المنطقیة للاستقراء
  14. بحث حول الولایة
  15. بحث حول المهدی
  16. نظرة عامة فی العبادات
  17. نظام العبادات فی الإسلام
  18. المرسل الرسول الرسالة
  19. موجز احکام الحج
  20. تعلیقة علی بلغة الراغبین
  21. تعلیقات علی صلاة الجمعة من کتاب الشرائع
  22. تعلیقات علی کتاب الاسفار للملاصدرا فی الفلسفه
  23. دروس فی علم الاصول7
  24. اهل البیت تنوع ادوار و وحدة هدف
  25. التفسیر الموضوعی و سنن التاریخ8
  26. المدرسة القرآنیة
  27. المدرسة الاسلامیة
  28. خطوط تفصیلی عن اقتصاد المجمع الاسلامی

شهید آثار دیگری نیز داشت که رژیم بعث آنها را مصادره کرد. برای مثال ، کتاب او درباره اصول دین که در دوران حصر نوشت. یا کتابی که در مورد تحلیل ذهن بشری بود.9

ترجمه‌های فارسی آثار ایشان


  1. فلسفتنا
  2. تحلیل اجتماعی سیاسی دوران 30 سال پس از پیامبر10 ، نشر بدر ، مترجم: علی علوی
  3. اقتصادنا
  4. آیین بندگی در آیینه‌ی اندیشه و احساس11 ، نشر سفینه ، مترجم: مهدی طیب
  5. رهبری بر فراز قرون12 ، نشر موعود عصر ، مترجم: مصطفی شفیعی

  1. ^ دختر شیخ عبدالحسین آل یاسین
  2. ^ در فقه
  3. ^  در اصول
  4. ^ حزب دعوت اسلامی
  5. ^ دو بخش
  6. ^ پنج بخش
  7. ^ چهار بخخش
  8. ^ صلاح الفرسان ، حزب الدعوة الاسلامیة حقائق و وثائق ، چ 1 ، 1419ق ، سوریه ، المؤسسة العربیه للدراسات و البحوث الاستراتیجیه ، صفحات 72-73
  9. ^ الشهید الصدر؛ سنوات المحنة و ایام الحصار ، صفحه 89
  10. ^ ترجمه‌ی 13 بخش از 26 بخش کتاب أئمه أهل البیت علیهم السلام و دورهم فی تحصین الرسالة الاسلامیة
  11. ^ ترجمه‌ی کتاب نظام العبادات فی الإسلام
  12. ^ ترجمه‌ی کتاب بحث حول المهدی



فیش‌ها

  1. آیت الله شهید سید محمد باقر صدر (قدّس سرّه) /علماي مجاهد
  2. بیانات آیت الله سیّد علی خامنه‌ای (مدّ ظلّه) در دیدار خانواده‌ی شهید آیت الله سیّد محمّد باقر صدر /پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت الله خامنه ای (مد ظله)
  3. پیام آیت الله سید علی خامنه ای (مد ظله) به مناسبت دومین سالگرد شهادت آیت الله سید محمد باقر صدر /پیام
  4. پیام آیت الله سید علی خامنه‌ای (مد ظله) به کنگره بزرگداشت شهید آیت الله سید محمد باقر صدر /پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت الله خامنه ای (مد ظله)
  5. سخنرانی امام خمینی (ره) پس از شهادت سیّد محمّد باقر صدر /صحیفه امام خمینی (ره)
  6. سید محمد باقر صدر /نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران


ارتباط با ما | لوگوی ما
حقوق مطالب اختصاصی محفوظ است.